Share this

Het begon met een naam, het vervolgde met een zoektocht, het eindigde met een mooi verhaal. Het mooie verhaal bleek niet waar, maar toch bleef het hangen. Het kreeg een eigen leven, een mythe was geboren.

Mythes, verhalen met een historische achtergrond die een eigen leven zijn gaan leiden. Ze bestaan in vele vormen, en alle volkeren hebben mythes, hebben verhalen, hebben legendes die van generatie op generatie worden overgedragen. Sommigen dienen een doel, zoals het onderwijzen in geschiedenis en het uitleggen van natuurlijke fenomenen. Anderen zijn totale onzin, en worden soms zelfs gebruikt voor kwade doeleinden. Punt is dat we vroeg of laat allemaal met mythevorming te maken hebben.

Oorsprong
Het is onbekend wanneer de eerste mythe ontstond, waar die over ging, en of het verhaal een doel diende. Wel is bekend dat mythes zou oud zijn als de mensheid zelf. De langst overgeleverde verhalen, die de tand des tijds behoorlijk goed zijn doorgekomen, zijn afkomstig van de oude Grieken. De sagen over goden en helden – verhalen die zelfs in vergane tijden vaak met een korrel zout werden genomen maar die wel doordrongen waren van lessen over hoogmoed, verraad, en hoe een mens eerbaar leeft – worden anno nu nog herschreven en opnieuw uitgegeven. Maar dat wil niet zeggen dat de Oude Grieken uniek waren. Wereldwijd lijken heel veel mythes op elkaar en bijna elke cultuur verteld elkaar de spookverhalen over vampieren en draken, of over een zonvloed en het einde van de wereld. Door deze overeenkomsten is de theorie ontstaan dat (sommige) mythes dezelfde oorsprong hebben: een oermythe, zo oud als de mensheid zelf. Verhalen die werkelijk door elke generatie zijn verteld en onthouden, en in essentie maar een heel klein beetje zijn veranderd om binding met nieuwe culturen en landen te behouden. De kans dat deze theorie ooit bevestigd, of ontkracht zal worden is echter minuscuul klein: de eerste duizenden jaren van de mensheid schreven we niets op. Mythes en verhalen werden als gesproken woord van generatie op generatie overgegeven, een traditie die in Europa steeds meer aan het verdwijnen is maar die in bijvoorbeeld Afrika nog wel degelijk in gebruik is.

Bovendien zou het vinden van de bron niet per se betekenen dat we mythes kunnen verklaren. Draken bijvoorbeeld: ze komen in elke wereldcultuur voor in de folklore, en het zijn altijd grote helden die ze verslaan, maar hoe zijn we ooit in vuurspuwende, vliegende reuzenhagedissen gaan geloven? Is het omdat iemand in de oudheid per ongeluk op de resten van een dinosaurs stuitte, of voor het eerst een krokodil zag? Of ligt het dieper dan dat? Antropoloog David E. Jones kwam met een interessante verklaring, want volgens hem ligt de oorsprong van draken puur in het menselijk brein. De mens, ooit zwak en hulpeloos, heeft een aangeboren reflex bang te zijn voor roofdieren, maar gezien we steeds weerbaarder zijn geworden is het aantal roofdieren waarvoor we hoeven te vrezen afgenomen. Onze eigen hersenen hebben daarom een roofdier ontwikkeld dat zo woest en onverslaanbaar is, dat we het wel moeten vrezen en respecteren.

Fantasie
Over draken gesproken… Is de draak een mythe of een sprookje? Want anno nu zien we die twee als twee hele verschillende dingen, terwijl ze eigenlijk – in essentie – hetzelfde zijn. Het enige verschil is dat mythes vaak duizenden jaren oud zijn, en sprookjes soms nog niet eens de leeftijd hebben om “bejaard” genoemd te mogen worden. Taalkundigen hebben echter ontrafeld wat het verschil nou werkelijk is tussen de twee verhalen, en dat verschil ligt hem in hoofdpersoon: in mythes zijn de hoofdpersonen almachtige wezens of helden, in sprookjes zijn het “gewone mensen”. Oftewel, je kan stellen dat sprookjes moderne(re) mythes zijn.

Sprookjes en mythes zijn fantasierijk, en worden gebruikt om geschiedenislessen of lessen over gedrag en morele regels over te brengen. Dit is een lesvorm die over de hele wereld nog wordt gebruikt, al dan niet in het geschreven woord of in orale vorm. Waarom verstoppen we dergelijke lessen in een fantasie-vorm? Nou, een oorlog van duizenden jaren geleden herinnert niemand zich, maar een spannend verhaal over een prachtige prinses en boze cyclopen en machtige goden zal nooit vergeten worden. Het is dus maar net hoe je het verhaal van de Trojaanse Oorlog verteld om te zorgen dat volgende generaties het zich herinneren.
Toch heeft de fantasie het moeilijk. In de moderne samenleving kan alles zo makkelijk met wetenschap worden bewezen dat er voor sprookjes steeds minder ruimte lijkt te zijn. Zeemonsters blijken te bestaan maar helemaal geen mensen te eten, en de yeti-haren zijn van een beer. Maar dat wil toch niet betekenen dat sprookjes, mythes, en fantasie in z’n geheel de wereld uit zijn. Bestaande verhalen worden nog altijd herschreven, aangepast, en ook verfilmd voor nieuwe generaties. Disney heeft daar immers zijn imperium mee opgebouwd.

Persoonlijk
Zoals aangetoond bestaan mythes dus op een groot, globaal niveau, maar als je denkt dat je zelf nooit met mythes te maken hebt omdat je “daar niet in geloofd” kun je het nog eens heel erg fout hebben… Mythevorming op een persoonlijker niveau, vooral rond familie, is een bekend fenomeen dat mensen vaak bij elkaar houdt.
Mijn eigen familie heeft een dergelijke mythe, die door sommigen als een soort verheerlijkte waarheid wordt gezien. Het verhaal gaat dat onze achternaam, en daarmee onze familielijn zou afstammen van een lid van lagere adel: Pieter Bladelin de Leestemakere, heer van Middelburg. Het was een spannend verhaal, dat terug zou gaan naar de Tachtigjarige Oorlog.  Een tante dook in de geschiedenis, een oom bezocht (met enige trots) het hof dat deze ‘heer’ achterliet. Maar het bleek, na een korte zoektocht op Google, ook een volledige mythe te zijn. 1. Bladelin de Leestemakere stierf lang voor de onafhankelijkheidsstrijd tussen Nederland en Spanje, en 2. hij stierf kinderloos, einde familielijn dus.

Met dit voorbeeld wil ik aantonen dat veel familie-mythes ontstaan in de vorm van een legende rond een (vaak overleden) familielid. Want welke familie heeft er niet de overgrootvader die een oorlogsheld was, of de voorouder die van adel af zou stammen? Deze verhalen zorgen voor trots en een gevoel van saamhorigheid onder de bloedverwanten, maar tegelijk kan het zorgen voor een vervreemd en incorrect  beeld van de geschiedenis en wereld.

Share this